Saturday, November 28, 2020

शक्तिशाली रावणको अवसान र मानव जातीलाई शिक्षा

–केशव पन्त
रावण एक पौराणिक पात्र हुन् । वाल्मीकि रामायणका अनुसार उनी त्रेता युगमा लंकामा राजा थिए । रावण एक विद्वान, धार्मिक, वैज्ञानिक, शक्तिशाली व्यक्ति थिए । उनी ब्रह्माका पनाति, पुलत्स्य ऋषिका नाति तथा विश्वश्रवा मुनिका छोरा हुन् । विश्वश्रवाका वरवर्णिनी र कैकसी नामका दुई पत्नी थिए । वरवर्णिनीबाट कुवेरको जन्म भएपछि कैकसीलाई सौतेनी रिस उत्पन्न भयो र पतिसँग जिद्दी गरेर अशुभ कालमा गर्भधारण गरेकाले रावण र कुम्भकर्ण जस्ता भयंकर राक्षसको जन्म भएको थियो भन्ने कुरा वाल्मीकि रामायणमा उल्लेख गरिएको छ । त्यस्तै पद्मपुराण र श्रीमद्भागवत् पुराणले रावणको जन्म श्रापका कारण भएको उल्लेख गरेका छन् । यिनीहरुका अनुसार भगवान् विष्णुका द्वारपाल जयविजयले भगवानलाई भेटन गएका चार ऋषि कुमारहरुलाई भित्र जान नदिएपछि ऋषि कुमारले ती दुवैलाई राक्षस बन्ने श्राप दिएका थिए । ऋषि कुमारहरुको श्रापबाट डराएका जयविजयले माफी माग्दा भगवानको इच्छा अनुसार कुमारहरुले उनीहरुलाई तीन जन्मसम्म राक्षस हुनुपर्ने र सबै जन्ममा भगवानले नै तिमीहरुको उद्धार गर्नेछन् भन्ने वचन दिएका थिए । सोही वचन अनुरुप तिनै जयविजय पहिलो जन्ममा हिरण्याक्ष र हिरण्यकशेपु जस्ता महान राक्षस भएर जन्मिए । हिरण्याक्षलाई भगवान् बराहले र हिरण्यकशेपुलाई भगवान् नृसिंहले उद्धार गर्नुभयो । त्यस्तै, दोस्रो जन्ममा रावण र कुम्भकर्ण भएर जन्मिए र भगवान् श्रीरामले अवतार लिएर उद्धार गर्नुभयो । तेस्रो जन्ममा तिनै जयविजय शिशुपाल र दन्तबक्र नाम गरेका राक्षस भए र भगवान श्रीकृष्ण रुपमा अवतरित भएर तिनीहरुको उद्धार गर्नुभयो । त्रेता युगका लङ्का अधिपति रावण शिव भक्त थिए । उनी प्रत्येक दिन बिहान भगवान शिवको पूजा अर्चना, शंखनाद र वेदको पाठ गर्दथे । रावण वेदज्ञ र धेरै विद्याको सफल साधक मात्र नभई एक कुशल राजनीतिज्ञ, सेनापति, वास्तुकलाविज्ञ, ज्योतिषशास्त्र र आकाश गामिनी विद्यामा पारंगत थिए । उनले भगवान शिव तथा ब्रह्माको उपासना गरेर विभिन्न वरदान समेत पाएका थिए । रावणका दश ओटा शिर समेत शिव उपासनाबाट प्राप्त भएका थिए । त्यसैले उनलाई दशानन भनिन्थ्यो । अर्थात् उनीसँग दश मान्छे बराबरको शक्ति, सामर्थ्य, बुद्धि र विद्वता थियो । उनले अंक प्रकाश, इन्द्र जाल, कुमार तन्त्र, प्राकृत कामधेनु, प्राकृत लंकेश्वर, ऋग्वेद भाष्य , रावणीयम संगीत, नाडी परीक्षा, रावण भेट जस्ता पुस्तकको समेत रचना गरेका थिए । रावणले रचना गरेको शिवताण्डव स्तोत्र भगवान शिवको उपासना बेला अहिले पनि वाचन गरिन्छ । यसबाट उनी प्रकाण्ड विद्वान थिए भन्ने पुष्टि हुन्छ । लङ्का उनको मुख्य शासित मुलुक भएपनि त्यसबाहेक अङ्गदिप, मलयद्वीप, वराहद्वीप, शंखद्वीप, कुशद्वीप जस्ता राज्य पनि उनले विजयी प्राप्त गरेका थिए । यसबाट उनी निकै शक्तिशाली र पराक्रमी थिए भन्ने पुष्टि हुन्छ । वेद शास्त्रको राम्रो ज्ञान भएका उनी नित्य शिव आराधना गर्थे तर भगवान विष्णुका कट्टर बिरोधी थिए । भगवानसँगको द्वेष र अहंकार नै उनको विनाशको प्रमुख कारण हो । राक्षस कुलका भएकाले उनमा काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद, मात्सर्य, ईर्ष्या जस्ता दुर्गुणहरु व्याप्त थिए । अहंकारी प्रवृतिका उनले जगतजननी सीतालाई अपहरण गरे । सीतालाई फर्काइदिन उनकी पत्नी मन्दोदरीले पटकपटक आग्रह गर्दा पनि उनले सुनेनन् । उनका भाइ विभीषणले समेत सीतालाई फिर्ता गरिदिन अनुनयविनय गरेका थिए । भाइको कुरा सुन्नुका सट्टा धार्मिक प्रवृत्तिका विभीषणलाई उनले अपमान गरेर दरबारबाट निकाली दिए । आफन्तको त्याग पनि उनको पराजयको कारण हो । अन्तिम समयसम्म पनि विभीषणले सम्झाउदै भन्न खोजेका थिए( “त्यज सकोपं कुलकीर्तिनाशनं, भजस्व धर्म कुलकीर्तिबर्धनम् । प्रसीद जीवेम सबांधवा वयं, प्रदीयतां दशरथाय मैथिलीम् ।“ अर्थात् हे दाजु कुलको नाश हुने बाला तपाईंको क्रोधलाई त्याग्नुहोस् र आफ्नो कुलको कीर्तिबर्धन हुने धर्मको मार्ग अवलम्बन गर्नुहोस् । आफू र आफ्ना बन्धुबान्धवहरुलाई आनन्दपूर्वक बाच्न दिनका लागि सीतालाई लगेर श्रीरामको जिम्मा लगाइदिनुहोस् । विभीषणका यस्ता कुराले क्रुद्ध बनेका रावणले भने ( “ जानामि सीता जनकप्रसुता, जानामि रामं मधुसूदनं च । बधं च जानामि निजं दशस्यतथापि सीता न समर्पयामि ।।“ अर्थात् राजा जनककी छोरी सीता साक्षात् लक्ष्मी हुन् र राम स्वयं मधुसुदन अर्थात् विष्णु भगवान हुन भन्ने मलाई थाहा छ । तिनै रामका हातबाट मेरो मृत्यु हुने हो भन्ने पनि थाहा छ तरपनि म सीतालाई फर्काउदिँन । रावणको यस्तै हठी उद्दण्ड स्वभावका कारण उसको पतन भएको हो । उसले ब्राह्माजीबाट बरदान पाएपछि परम शक्तिशाली भएको शान गर्दथ्यो । भगवान् श्रीरामलाई वनवासीको संज्ञा दिएर उनलाई सहजै जित्छु र सीतालाई आफ्नो बनाउछु भन्ने निकृष्ट सोचको प्रबलता पनि उनमा थियो । जसका कारण रावण सहित सारा राक्षस जातिको विनाश भयो । वर्तमान समयका अधिकांश मानवहरुमा समेत रावणीय प्रवृतिका अवशेषहरु जीवित छन् । काम, क्रोध, लोभ, मद, मात्सर्य, द्वेष, ईर्ष्या, अहमतावादी सोच, छलकपट, प्रपञ्च, अर्काको सम्पत्ति र परस्त्रीमाथिको कुदृष्टि, ईश्वरीय सत्ताको विरोध, नास्तिकता जस्ता विकारहरुले अहिलेका मानवहरु ग्रसित छन् । भगवानले निर्देश गरेका सत्मार्गमा हिडने तथा वेदशास्त्रले बताएका नियमको परिपालना गर्ने व्यक्तिलाई नराम्रो देख्ने अहिलेका मानव रावणभन्दा कम छैनन् । हामीले यस्ता दुर्गुणहरुको त्याग, सत्मार्गको अवलम्बन, शास्त्रनुकूल आचरण, पारिवारिक तथा सामाजिक मर्यादाको पालना गर्न सके रावण बन्नबाट बाच्नेछौँ र भगवान श्रीरामको कृपा हुनेछ ।

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here

ताजा खबर

धनगढी । कैलालीको धनगढी उपमहानगरपालिका–३ चटकपुरमा एकजना मृत अवस्थामा फेला परेका छन् । शनिबार चटकपुरस्थित राना टोलका अन्दाजी १८ वर्षिया...
महेन्द्रनगर । कञ्चनपुरमा सेफ्टी ट्याङकीमा खसेर २ जनाको मृत्यु भएको छ । शुक्रबार राती १० बजे जिल्लाको भीमदत्त नगरपालिका–२ महुलियामा...
काठमाडौं । सत्तासीन दल नेकपाको सचिवालय बैठकमा आज (शनिबार) प्रधानमन्त्री एवं अध्यक्ष केपी शर्मा ओलीले आफ्नो प्रस्ताव राख्दै छन्...
विमलबहादुर विष्ट डोटी । जिल्लाको बोगटान फुड्सिल गाउँपालिकाले गाउँलाई खरको छानामुक्त बनाउने अभियान सुरु गरेको छ । रकम अभावमा जस्तापाता खरिद...

कञ्चनपुरमा सेफ्टी ट्याङकीमा खसेर २ जनाको मृत्यु

महेन्द्रनगर । कञ्चनपुरमा सेफ्टी ट्याङकीमा खसेर २ जनाको मृत्यु भएको छ । शुक्रबार राती १० बजे जिल्लाको भीमदत्त नगरपालिका–२ महुलियामा सरस्वती भट्टको घरमा सेफ्टी ट्याङ्की...

नेकपा सचिवालय बैठक आज: के आउला ओलीको प्रस्तावमा ?

काठमाडौं । सत्तासीन दल नेकपाको सचिवालय बैठकमा आज (शनिबार) प्रधानमन्त्री एवं अध्यक्ष केपी शर्मा ओलीले आफ्नो प्रस्ताव राख्दै छन् । अर्का अध्यक्ष पुष्पकमल दाहालसँगको...

खरको छानामुक्त गाउँपालिका अभियान

विमलबहादुर विष्ट डोटी । जिल्लाको बोगटान फुड्सिल गाउँपालिकाले गाउँलाई खरको छानामुक्त बनाउने अभियान सुरु गरेको छ । रकम अभावमा जस्तापाता खरिद गर्न नसकेर खर तथा परालले...

बैतडीको सिगासमा १ तोला सुनमा बलात्कार घटना मिलापत्र !

महेन्द्रनगर । बलात्कार जस्तो जघन्य अपराधमा समेत मिलापत्र हुन थालेपछि सरकारले मिलापत्र गराउनेहरुलाई अपराध कानुनको दायरामा ल्याउन गरी अध्यादेश ल्याएको छ । मन्त्रिपरिषद्बाट पास भएको अध्यादेश...

लोकप्रिय

आजदेखि शुक्लाफाँटा तथा झुलुङ्गे पुल पर्यटन महोत्सव–२०७६ सुरु हुँदै

महेन्द्रनगर । कञ्चनपुरको भीमदत्त नगरपालिकाले स्थानिय पर्यटकीय क्षेत्रको पर्यटन प्रर्बद्धनका लागि तेस्रो शुक्लाफाँटा तथा झुलुङ्गे पुल पर्यटन महोत्सव २०७६ गर्ने भएको छ । भीमदत्त नगरपालिको आयोजनामा...

क्षयरोग अन्त्यका लागि ईटिबी तालिम

महेन्द्रनगर । स्वास्थ्य कार्यालयमा क्षयरोग नियन्त्रणका लागि कार्यरत फोकल पर्सनकाहरुका लागि ईटिबी सम्बन्धि तालिमको आयोजना गरिएको छ । सुदूरपश्चिम प्रदेश, स्वास्थ्य निर्देशनालय राजपुर डोटीको आयोजना र...

कैलालीमा बेपत्ता डीएसपी युवतीसँग होटलमा भेटिए !, छानबिनका लागि जिल्ला झिकाइयो

महेन्द्रनगर । मंगलबार राति ९ बजेदेखि सम्पर्कबिहीन भएका ईलाका प्रहरी कार्यालय मालाखेती, कैलालीका प्रहरी नायव उपरीक्षक (डीएसपी) भरतबहादुर चौधरी युवतीसँग होटलमा फेला परेका छन्। मंगलबार राति...

तिहार सकिएलगत्तै भारत जानेको लर्को, कञ्चनपुरका दुई नाकाबाट एक सातामै १० हजार बाहिरिए

महेन्द्रनगर । कोरोनाको महामारी उत्कर्षमा पुगेका बेला कञ्चनपुरको गौरीफन्टा र गड्डाचौकी नाकाबाट रोजगारीका लागि भारत जानेहरुको संख्या दिन–प्रतिदिन बढ्दै गइरहेको छ । कोरोनाको डरले घर फर्किएहरु...

फेरि छाउगोठमै बास

अछाम । अछाममा फेरि छाउगोठ बन्न थालेका छन् । कोरोनाको महामारीसँगै छाउगोठ पनि बन्न थालेका छन् । गत मंसिर १५ गते राती साँफेबगर नगरपालिका–३...